....

ΝΕΑ ΣΕΙΡΑ ΝΤΟΚΙΜΑΝΤΕΡ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΠΡΟΣΦΥΓΕΣ ΤΟΥ 1922 - ΠΡΕΜΙΕΡΑ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 25/11

Τίτλοι Επεισοδίων:
1. Η αρχή του δράματος.
2. Ορεστιάδα: η νεότερη πόλη στην ιστορία της Ελλάδας, Αλεξανδρούπολη (Δεδέ Αγάτς): η φιλόξενη γωνιά της ακριτικής Ελλάδας
3. Κομοτηνή – Ξάνθη: Η συνύπαρξη.
4. Καβάλα: Η δύναμη της καπνεργασίας και της ανάπτυξης ως αιτία προσέλκυσης και εγκατάστασης προσφύγων.
5. Δράμα: Παραμεθόριες προσφυγικές εγκαταστάσεις.
6. Σέρρες - Κιλκίς: Οι νέοι, απόκληροι ακρίτες.
7. Θεσσαλονίκη (μέρος 1ο), Η Εγκατάσταση: Προσφυγικές εγκαταστάσεις.
8. Θεσσαλονίκη (μέρος 2ο), Το προσφυγικό αποτύπωμα: Δημιουργία νέας τάξης στην αγορά, το εμπόριο, τα γράμματα και τις τέχνες».
9. Κοζάνη – Φλώρινα - Καστοριά – Πτολεμαΐδα: Εγκατάσταση και συλλογική οργάνωση.
10. Βέροια – Νάουσα – Γιαννιτσά - Κατερίνη: Από τη δίνη του αυτοπροσδιορισμού στη δυναμική της ενεργητικής παρουσίας.
11. Βόλος:  «Από την τραγωδία, στην εποποιία».
12. Αττική. Οι πρόσφυγες που έγιναν μετανάστες. Η μνήμη


Σύνοψη όλης της σειράς:
Η σειρά ιστορικών ντοκιμαντέρ παραγωγής της Gullwing για λογαριασμό της ΕΡΤ3 αποτελείται από 12 επεισόδια που σκοπό έχουν, με αφορμή τα εκατό χρόνια από τον ερχομό των προσφύγων, να αποτυπώσουν την προσφυγική εγκατάσταση στο σύνολο του ελλαδικού χώρου μετά την Μικρασιατική Καταστροφή και την Ανταλλαγή των Πληθυσμών το 1923. Για πρώτη φορά παρουσιάζεται αναλυτικά σε ένα ενιαίο σύνολο η εγκατάσταση των προσφύγων και τα πρώτα χρόνια της ζωής του στη νέα τους πατρίδα. Οι δυσκολίες της επιβίωσης, η συνύπαρξη με τους ντόπιους, οι πρώτες επαγγελματικές τους ασχολίες και η μέριμνα του Κράτους και άλλων φορέων για την περίθαλψη τους. Για τις ανάγκες των επεισοδίων χρησιμοποιήθηκε πλούσιο ανέκδοτο αρχειακό υλικό από κρατικά μουσεία, τα κατά τόπους Γενικά Αρχεία του Κράτους, συλλογικούς και άλλους φορείς καθώς και από ιδιωτικά και οικογενειακά αρχεία. Πρωτότυπες συνεντεύξεις με ιστορικούς, ερευνητές και καθηγητές πανεπιστημίων της Ελλάδος και του εξωτερικού καθώς και συγκλονιστικές μαρτυρίες προσφύγων και απογόνων προσφύγων πλαισιώνουν την ιστορική τεκμηρίωση.

 

Σύνοψη Επεισοδίων:
1ο Επεισόδιο:
Στο παρόν επεισόδιο ο θεατής εισάγεται στο ιστορικό περιβάλλον των αρχών του 20ου αιώνα στο οποίο εξελίσσεται η ιστορία της προσφυγιάς των Ελλήνων της Ανατολικής Θράκης της Μικράς Ασίας και του Πόντου. Προηγείται η αναφορά σε προγενέστερες προσφυγιές και στη συνέχεια αναφέρονται οι πολιτικές συνθήκες που συνετέλεσαν στην προσφυγιά τόσο στην Οθωμανική Αυτοκρατορία όσο και στην Ελλάδα. Ο τηλεθεατής θα γνωρίσει αυτή την ιστορία μέσα από τις ιστορικές αφηγήσεις και τον υπομνηματισμό σημαντικών γεγονότων που υπήρξαν σταθμοί στην εξέλιξη του ζητήματος, καθώς και των Συνθηκών που υπεγράφησαν, με κορυφαία τη Συνθήκη της Λωζάνης, και το αποτέλεσμα που παρήγαγαν. Παρουσιάζεται η ανθρωπογεωγραφία της προσφυγιάς και οι διαφορετικές συνθήκες υπό τις οποίες έζησε το δράμα της προσφυγιάς η κάθε πληθυσμιακή ομάδα. Στη συνέχεια παρουσιάζεται η κατάσταση στο Ελλαδικό κράτος την στιγμή της άφιξης των προσφύγων και μια γενική περιγραφή για τους τόπους εγκατάστασης και της υποδοχής που τους επιφυλάχθηκε. Περιγράφονται από την αρχή οι θεσμικοί παράγοντες που δημιουργήθηκαν για την αποκατάσταση των προσφύγων, όπως η Επιτροπή Ανταλλαξίμων, ο ρόλος της Επιτροπής Στέγασης και Αποκατάστασης, η Επιτροπή Αποκατάστασης Προσφύγων, ο ρόλος ελληνικών και ξένων φιλανθρωπικών οργανώσεων. Στην ίδια ενότητα αναφέρονται σημαντικά πρόσωπα που έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην διάσωση, την υποδοχή και αποκατάσταση των προσφύγων, όπως ο Asa Jennings, ο Henry Morgenthau κ.α. Περιγράφονται οι προσπάθειες αντιμετώπισης των επιδημικών ασθενειών, της στέγασης, της αστικής και αγροτικής αποκατάστασης, Μέσα από τις παραπάνω ενότητες αναδεικνύονται προσωπικές ιστορίες επιβίωσης αλλά και επιτυχίας στους τομείς της επιστήμης, των γραμμάτων, των τεχνών και της οικονομίας. Τέλος, σημαντική παράμετρος αποτελεί η αναφορά στις επιπτώσεις της μετακίνησης του πληθυσμού και της εγκατάστασης των προσφύγων σε κοινωνικό, πολιτικό-εκλογικό, οικονομικό, πολιτισμικό επίπεδο στην Ελλάδα.


2ο Επεισόδιο:
Στο πρώτο μέρος του 2ου επεισοδίου παρουσιάζεται η προσφυγική εγκατάσταση και δημιουργία της Ορεστιάδας, η οποία ιδρύθηκε από τους Έλληνες πρόσφυγες που αναγκάστηκαν μετά την υπογραφή της Συνθήκης των Μουδανίων να εγκαταλείψουν την Αδριανούπολη και αργότερα και το Καραγάτς που αποτελούσε προάστιο της. Στην απέραντη πεδιάδα στο Κουμ Τσιφλίκι, 18 χιλιόμετρα νότια της Αδριανούπολης, αποφάσισαν να ριζώσουν και να ξεκινήσουν μια νέα ζωή ιδρύοντας τη νέα αυτή πόλη. Στο παρόν επεισόδιο περιγράφεται αυτή η περιπέτεια της προσφυγιάς, η οργάνωση της φυγής καθώς και η οργάνωση της εγκατάστασης. Σκιαγραφείται ο ρόλος των θεσμικών και κρατικών φορέων, αλλά και παραγόντων που ξεχώρισαν κατά τη διάρκεια της αποκατάστασης, όπως ο Σπύρος Δάσιος και ο Σεραφείμ Σεραφειμίδης. Περιγράφονται τα πολιτικοοικονομικά, πολιτιστικά, πληθυσμιακά χαρακτηριστικά των προσφύγων που εγκαταστάθηκαν αλλά και η διαβίωση τους μετά την εγκατάσταση, καθώς και οι αρχικές τους ενασχολήσεις σε οικονομικό, επαγγελματικό, κοινωνικό επίπεδο. Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στα εκκλησιαστικά και κοινοτικά κειμήλια που έφεραν οι πρόσφυγες από την Αδριανούπολη με ξεχωριστή τη συλλογή βιβλίων του Φιλεκπαιδευτικού Συλλόγου Αδριανουπόλεως. Αναφορά γίνεται και στη παγκόσμια μαθηματική διάνοια με καταγωγή από τη Βύσσα του Κωνσταντίνου Καραθεοδωρή. Προσωπικές ιστορίες και επιχειρήσεις που συνέχισαν να λειτουργούν από γενιά σε γενιά φωτίζουν αυτή τη διαδρομή. Στο δεύτερο μέρος του επεισοδίου περιγράφεται η εγκατάσταση στην Αλεξανδρούπολη (πρώην Δεδέ Αγάτς) που με την έλευση των προσφύγων μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή και την Ανταλλαγή των Πληθυσμών εξελίχθηκε στη μεγαλύτερη πληθυσμιακή πόλη του Νομού Έβρου. Πραγματοποιείται αναφορά στους τόπους προέλευσης των προσφύγων και μια αναφορά στην ιστορία του τόπου πριν την εγκατάσταση των προσφύγων, δηλαδή στα πολιτικοοικονομικά, πολιτιστικά και πληθυσμιακά χαρακτηριστικά της περιοχής. Παρουσιάζεται η αρχική εγκατάσταση, η υποδοχή, η συμβίωση και οι αρχικές ενασχολήσεις τους σε οικονομικό, επαγγελματικό, κοινωνικό επίπεδο και πως αυτές επηρέασαν το αντίστοιχο πεδίο της πόλης. Αναφορά γίνεται σε προσωπικότητες όπως ο υπουργός Απόστολος Δοξιάδης, ο νομάρχης Σ. Γρηγορίου και ο αξιωματούχος της Κοινωνίας των Εθνών George Treloar. Αναφέρονται οι συνοικισμοί της εγκατάστασης, τα εκκλησιαστικά κειμήλια από την Αίνο, καθώς και προσωπικές ανθρώπινες ιστορίες οι οποίες διανθίζουν την γενικότερη ιστορία της προσφυγιάς.

3ο Επεισόδιο:
Στο 3ο επεισόδιο παρουσιάζεται η προσφυγική εγκατάσταση στην Κομοτηνή και την Ξάνθη. Εισαγωγικά αναφέρονται οι όροι της Συνθήκης της Λωζάνης για την Ανταλλαγή των Πληθυσμών και στη συνέχεια γίνεται αναλυτική αναφορά για την εγκατάσταση των προσφύγων στο Νομό Ροδόπης. Η Κομοτηνή αποτελεί μια περίπτωση με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά στο σύνολο των πόλεων που δέχτηκαν μαζική προσφυγική εγκατάσταση μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή και την Ανταλλαγή των Πληθυσμών, καθώς ο μουσουλμανικός πληθυσμός της περιοχής εξαιρέθηκε από τη Συνθήκη και συνέχισε να παραμένει στην πόλη και την ευρύτερη περιοχή. Στο συγκεκριμένο επεισόδιο δίνεται έμφαση σε αυτή την συνύπαρξη των λαών με διαφορετικές εθνότητες, γλώσσα, θρησκεία και γενικά διαφορετικά πολιτισμικά στοιχεία. Αναφέρονται τα πολιτικοοικονομικά, πολιτιστικά και πληθυσμιακά χαρακτηριστικά της περιοχής και πώς διαμορφώθηκαν αυτά με την εγκατάσταση των προσφύγων. Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στο ρόλο της Επιτροπής Αποκατάστασης Προσφύγων και τις προσπάθειες του γενικού διοικητή Σπύρου Δάσιου στο ζήτημα της εγκατάστασης, της δημιουργίας οικιών, της αποτελεσματικής αντιμετώπισης των ασθενειών αλλά και έργων κοινής ωφέλειας. Χαρακτηριστικό είναι το νοσοκομείο που δημιουργήθηκε στην Κομοτηνή με τη μεγάλη δωρεά της οικογένειας Σισμάνογλου. Επιπλέον, το ζήτημα της προσφυγιάς φωτίζουν οι μαρτυρίες των διαφόρων απομνημονευμάτων, τα εκκλησιαστικά κειμήλια που ήρθαν στην Ελλάδα καθώς και οι προσωπικότητες των George Treloar και Procter προς τιμή των οποίων άλλωστε ονομάστηκαν δυο χωριά της Κομοτηνής. Στο δεύτερο μέρος του επεισοδίου γίνεται αναφορά στις συνθήκες της εγκατάστασης των προσφύγων στην Ξάνθη. Στο επεισόδιο εξετάζεται το πως διαμορφώθηκε η περιοχή και ποιες υπήρξαν οι σχέσεις μεταξύ των διαφορετικών κοινοτήτων. Ποια μέτρα ελήφθησαν από την πολιτεία για την εγκατάσταση και στέγαση των προσφύγων, όπως για παράδειγμα η δημιουργία οικιών και συνοικισμών ή η δήμευση και οι απαλλοτριώσεις των μεγάλων τσιφλικιών. Αναδεικνύονται προσωπικές ιστορίες της προσφυγιάς καθώς και παραδείγματα προσωπικοτήτων που αναδείχθηκαν και ξεχώρισαν για τη δράση τους, ενώ παράλληλα θα δούμε πως μπολιάστηκε η νέα πατρίδα με την μακραίωνη παράδοση και τον πολιτισμό των προσφύγων. Ξεχωριστή αναφορά γίνεται στη συμβολή των προσφύγων στο συνεταιριστικό κίνημα μέσα κυρίως από τη δραστηριότητα του πρόσφυγα Αλέξανδρου Μπαλτατζή. Παρουσιάζονται οι επαγγελματικές ασχολίες και η τεχνογνωσία που έφεραν οι πρόσφυγες διαμορφώνοντας καθοριστικά την οικονομία της πόλης.

4ο Επεισόδιο:
Η Καβάλα που αποτελούσε μια πολυπολιτισμική πόλη στην οποία κατοικούσαν διάφορες εθνότητες υποδέχθηκε μεγάλο αριθμό προσφύγων (περίπου 30.000) από διάφορες περιοχές. Στο παρόν επεισόδιο γίνεται αναφορά στα τελευταία χρόνια πριν την έλευση των προσφύγων στην πόλη και τη βουλγαρική κατοχή ενώ περιγράφονται αναλυτικά οι περιοχές από τις οποίες ήρθαν οι πρόσφυγες. Μέσα από τις προσωπικές μαρτυρίες ανιχνεύεται ο τρόπος με τον οποίο υποδέχτηκε το ντόπιο στοιχείο τους πρόσφυγες και τον αγώνα των προσφύγων για την επιβίωση. Αυτές οι επιπτώσεις της εγκατάστασης των προσφύγων στην πόλη σε κοινωνικό, πολιτιστικό, πολιτικό και οικονομικό επίπεδο φωτίζονται στο παρόν επεισόδιο. Αναφέρονται οι προσπάθειες στέγασης που αρχικά συμπεριελάμβανε και τη συγκατοίκηση με τους μουσουλμανικούς πληθυσμού και στη συνέχεια τη δημιουργία νέων προσφυγικών συνοικισμών. Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στα κειμήλια που ήρθαν από τη Μικρασία και την Καππαδοκία με κυριότερο το σκήνωμα του Γρηγορίου του Θεολόγου. Σημαντικό σημείο αναφοράς της πόλης το οποίο αναδεικνύεται στο συγκεκριμένο επεισόδιο αποτελεί από τη μια η ανάπτυξη του θαλάσσιου εμπορίου και της αλιείας, αλλά και η μεγάλη οικονομική και εμπορική δραστηριότητα στην επεξεργασία και το εμπόριο του καπνού, σε σημείο η πόλη να θεωρείται η «Μέκκα του Καπνού». Παράλληλα γίνεται αναφορά και στις άλλες επαγγελματικές και οικονομικές δραστηριότητες των προσφύγων που έρχονται να δώσουν πνοή στον τόπο. Στη συνέχεια ιστορείται η οικονομική κρίση του 1930 και οι συνέπειες της στους πολυάριθμούς καπνεργάτες αλλά και γενικότερα στην οικονομική ζωή της πόλης.

5ο Επεισόδιο:
Στο 5ο επεισόδιο παρουσιάζεται η προσφυγική εγκατάσταση στη Δράμα που αποτελεί κι αυτή έναν από τους νομούς της Μακεδονίας με μια από τις μεγαλύτερες ποσοστιαίες προσφυγικές εγκαταστάσεις προσφυγικού πληθυσμού, έχοντας τα προηγούμενα χρόνια βιώσει, όπως και οι περισσότερες πόλεις της Μακεδονίας και Θράκης, τις συνέπειες και τις ανακατατάξεις των βαλκανικών και του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Με τη Συνθήκη του Νεϊγί, το 1919 μετακινήθηκαν Έλληνες από τη Βουλγαρία, ενώ αποχώρησαν οι σλαβόφωνοι που ζούσαν εκεί. Αναμφισβήτητα όμως, την εθνολογική σύνθεση και ιδιομορφία της πόλης άλλαξε και διαμόρφωσε με αμετάκλητο τρόπο η προσφυγική εγκατάσταση και Ανταλλαγή. Στο παρόν επεισόδιο παρουσιάζονται οι τόποι προέλευσης των προσφύγων καθώς και τα προβλήματα της εγκατάστασης και στέγασης τους τόσο σε παλιές μουσουλμανικές οικίες, όσο και σε νέους προσφυγικούς συνοικισμούς που δημιουργήθηκαν. Μέσα από συγκλονιστικές μαρτυρίες και άρθρα στις εφημερίδες της εποχής περιγράφεται η πείνα και η ανέχεια των πρώτων χρόνων καθώς και οι προσπάθειες για τη συλλογή και φροντίδα των ορφανών παιδιών. Σημαντική είναι η προσφορά της τοπικής εκκλησίας και των τοπικών φιλανθρωπικών οργανώσεων. Αναλυτικά περιγράφεται η αστική και κυρίως η αγροτική αποκατάσταση και παράλληλα με αυτή, παρουσιάζονται οι αντιδράσεις που προκλήθηκαν από τον ερχομό τους. Ξεχωριστή αναφορά γίνεται στον προσφυγικό συνοικισμό της Νέας Κρώμνης και στην Πρασινάδα Δράμας. Οι προσωπικές μαρτυρίες από την Πρασινάδα Δράμας περιγράφουν παραστατικά τις ιδιαίτερα δύσκολες συνθήκες και τον αγώνα για την επιβίωση όσων εγκαταστάθηκαν σε ορεινές περιοχές. Παράλληλα οι επαγγελματικές ασχολίες και τέχνες των προσφύγων στις αλησμόνητες πατρίδες τους μεταφέρονται μαζί με τους ίδιους και συνεχίζονται στους νέους τόπους εγκατάστασης από γενιά σε γενιά. Αναφορά γίνεται στην ανανέωση της αμπελουργίας στη Δράμα με την έλευση των προσφύγων. Το όραμα αρχικά του μητροπολίτη Δράμας Δράμας Λαυρέντιου για τη συγκέντρωση ψηφίδων του Πόντου σε νέα πατρίδα ενίσχυσε χωρίς προηγούμενο ο Μητροπολίτης Δράμας κυρός Παύλος. Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται σε σημαντικές προσωπικότητες που ξεχώρισαν από τη Δράμα, όπως του υπουργού Λάμπρου Λαμπριανίδη αλλά και συλλόγων που διατηρούν τις ιστορικές μνήμες όπως ο Θρακικός Σύλλογος της Δράμας. Σημαντική είναι και η συνεισφορά των προσφύγων στη Δράμα, τόσο στη διαμόρφωση της οικονομικής, όσο και πολιτιστικής ζωής στην πόλη, χαρακτηριστικά στα οποία γίνεται ιδιαίτερη αναφορά στο παρόν επεισόδιο.
6ο Επεισόδιο:
Στο παρόν επεισόδιο γίνεται αναφορά στον αριθμό των προσφύγων που εγκαταστάθηκαν στην πόλη των Σερρών, ένας αριθμός περίπου 15.000 προσφύγων από τη Μικρασία, τον Πόντο και την Ανατολική Θράκη σε μια πόλη με πληθυσμό κάτι λιγότερο από 30.000. Έτσι η αστική ανάπτυξη της πόλης σφραγίστηκε πλήρως από τη νέα πραγματικότητα. Στο παρόν επεισόδιο χαρτογραφούνται αναλυτικά αυτοί οι «νέοι» προσφυγικοί συνοικισμοί καθώς και οι μηχανισμοί αποκατάστασης κρατικοί και άλλοι στην συγκεκριμένη περιοχή. Οι προσωπικές μαρτυρίες προσφύγων περιγράφουν τις πρώτες στιγμές της προσφυγιάς με τις δυσκολίες της πείνας, της έλλειψης στέγης και των πολλών λοιμωδών ασθενειών. Αναλυτική είναι η αναφορά στον τρόπο στέγασης και ανοικοδόμησης των προσφυγικών συνοικισμών. Συγκεκριμένη αναφορά γίνεται στο χωριό Κωνσταντινάτο και την ιστορία των κατοίκων του. Συγκινητική είναι η ιστορία του Βασίλη Σεβαστούδη η απρόσμενη επιστροφή του στο χωριό μετά από χρόνια. Αναλυτικά περιγράφονται οι καλλιέργειες καπνού ή σηροτροφίας, οπωροκηπευτικών και δενδρυλλίων αλλά και οι πρώτες εργασίες επιβίωσης. Σημαντική είναι και η αναφορά στα μεγάλα εγγειοβελτιωτικά και αρδευτικά έργα τα οποία βοήθησαν στον πολλαπλασιασμό της καλλιεργήσιμης γης αλλά και της προστασίας από τις λοιμώδης ασθένειες. Επίσης περιγράφονται οι σχέσεις που αναπτύχθηκαν με τους ντόπιους αλλά και μεταξύ των διαφορετικών προσφυγικών ομάδων τόσο στην πόλη και την επαρχία των Σερρών. Χαρακτηριστικό παράδειγμα έντονης σύγκρουσης και ανταγωνισμού υπήρξε η περίπτωση του στο Κιούπκιοϊ σημερινή Πρώτη Σερρών. Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται και στον πολιτικό από τις Σέρρες, Ισαάκ Λαυρεντίδη. Τέλος, το πρώτο μέρος του επεισοδίου κλείνει με την αναφορά σε μια επιχείρηση αναψυκτικών που ξεκίνησε από τους πρόσφυγες και που είναι ενεργή ακόμη και σήμερα. Στο δεύτερο μέρος του επεισοδίου που αφορά του Κιλκίς γίνεται μια αναφορά στις διάφορες προσφυγικές εισροές και στην πληθυσμιακή σύνθεση και την προσπάθεια ενίσχυσης του. Σημαντική ήταν η προσπάθεια των προσφύγων που σκόρπισαν σε διάφορες περιοχές της Ελλάδος να επανενωθούν σε έναν τόπο όλοι μαζί, όπως συνέβη στον Ευρωπό. Περιγράφονται οι δύσκολες συνθήκες της προσωρινής εγκατάστασης και η μεγάλη θνησιμότητα από τις διάφορες ασθένειες. Περιγράφονται τα πρώτα επαγγέλματα που έκαναν οι πρόσφυγες στο Κιλκίς αλλά και τα κειμήλια που κατάφεραν να φέρουν μαζί τους, όπως το χέρι του ιερομάρτυρα Πέτρου ή η περίφημη καμπάνα που ήρθε από το Καρς. Στη συνέχεια αναφέρεται η εκλογική συμπεριφορά των προσφύγων και η ενίσχυση του βενιζελικού κόμματος από τους πρόσφυγες. Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στην ιστορία των προσφυγικών κοινοτήτων κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και κυρίως το ρόλο τους στον Εμφύλιο Πόλεμο με τη μεγάλη μάχη του Κιλκίς της 4ης Νοεμβρίου του 1944. Το επεισόδιο κλείνει με την αναφορά στην πλήρη ενσωμάτωση των προσφύγων στην κοινωνία του Κιλκίς.


7ο Επεισόδιο: «Θεσσαλονίκη (μέρος 1ο)
Η Θεσσαλονίκη που δίκαια χαρακτηρίστηκε από τον Γιώργο Ιωάννου η «Πρωτεύουσα των Προσφύγων» υπήρξε ο τόπος στον οποίο εγκαταστάθηκε, αλλά και πέρασε μέχρι να μετεγκατασταθεί μόνιμα αλλού, το μεγαλύτερο ποσοστό των προσφύγων. Ήδη μια μεγάλη πόλη, υποδέχτηκε και ενέταξε σταδιακά τους πρόσφυγες στον πληθυσμό της διαμορφώνοντας οι τελευταίοι οριστικά και αμετάκλητα τον χαρακτήρα της. Αυτή η κεντρική θέση των προσφύγων στη διαμόρφωση της ιστορίας της δεύτερη μεγαλύτερης πόλης της πατρίδας μας, αλλά και το γεγονός πως η Θεσσαλονίκη αποτελεί και τον τόπο της πρώτης υποδοχής, καθιστά αναγκαία την εξιστόρηση των γεγονότων και της εγκατάστασης σε δυο επεισόδια. Το πρώτο επεισόδιο επικεντρώθηκε στις εισόδους υποδοχής (Απολυμαντήρια) και στη φρικτή εμπειρία της καραντίνας και του απολυμαντηρίου. Παρουσιάζονται οι τόποι εγκατάστασης και οι νέοι προσφυγικοί συνοικισμοί στις περιοχές της Τούμπας, της Αγίας Φωτεινής, της Καλαμαριάς, του Ευόσμου, των Αμπελοκήπων, της Μενεμένης, των Συκεών, της Νεάπολης. Επιπλέον περιγράφονται οι θεσμικές αλλαγές για την καλύτερη ενσωμάτωση των προσφύγων, καθώς και ο ρόλος και ο τρόπος αντιμετώπισης του προσφυγικού ζητήματος από τον τύπο της εποχής. Επιπλέον αναλύεται η εκλογική συμπεριφορά των προσφύγων και η συνεπακόλουθη διαμόρφωση του πολιτικού σκηνικού του μεσοπολέμου. Περιγράφονται σημαντικές μορφές που συμπαραστάθηκαν στους πρόσφυγες ή αναδείχθηκαν από το σύνολο των προσφύγων, όπως ο Λεωνίδας Ιασωνίδης, ο Ιωάννης Πασαλίδης και ο μητροπολίτης Θεσσαλονίκης Γεννάδιος. Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στην εργατική και οικονομική δραστηριότητα των προσφύγων, η οποία διαμόρφωσε καθοριστικά το οικονομικό τοπίο της πόλης. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ο απόγονος των προσφύγων από το Ικόνιο Δημήτριος Χαϊτογλου, ο οποίος περιγράφει αυτή τη διαδρομή.


8ο Επεισόδιο: «Θεσσαλονίκη (μέρος 2ο).
Στο δεύτερο επεισόδιο που αναφέρεται επίσης στη Θεσσαλονίκη εστιάζουμε στην όσμωση της προσφυγικής παρουσίας στην πόλη, όπως αυτή αποτυπώνεται στην επιχειρηματικότητα, στον πολιτισμό και στον αθλητισμό. Συνεπώς το επεισόδιο επικεντρώνεται στις κοινωνικές, πολιτικές, πολιτιστικές, αθλητικές, οικονομικές δραστηριότητες και πρωτοβουλίες των προσφύγων που διαμόρφωσαν την πόλη και όλη την χώρα και διατηρούν ακόμη και σήμερα ανεξίτηλο το αποτύπωμα τους. Αρχικά παρουσιάζεται ο έντονος ανταγωνισμός μεταξύ προσφύγων και ντόπιων στο επίπεδο του εμπορίου και της οικονομικής δραστηριότητας. Παρουσιάζεται η πολιτισμική τους ιδιομορφία όπως αυτή αποτυπώνεται στη μουσική και στη συμβολή τους στο λαϊκό και ρεμπέτικο τραγούδι. Στη συνέχεια περιγράφεται η μικρασιατική και ποντιακή κουζίνα με τις έντονες γεύσεις και τα αρώματα και το πώς οι πρόσφυγες τα μετέφεραν και συνέχισαν αυτή τη γαστρονομική παράδοση στην Ελλάδα. Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στην θρησκευτική ευλάβεια των προσφύγων και στα κειμήλια που έφεραν μαζί τους αλλά και στη δημιουργία σημαντικών συλλόγων, όπως η Μέριμνα Ποντίων Κυριών, η Εύξεινος Λέσχη Θεσσαλονίκης. Επιπλέον αναφέρονται οι συλλογικές πρωτοβουλίες των προσφύγων στον αθλητισμό που εκδηλώθηκαν με τη δημιουργία αθλητικών συλλόγων που ξεχώρισαν όπως ο Απόλλων Καλαμαριάς, ο Πανθεσσαλονίκειος Αθλητικός Όμιλος Κωνσταντινουπολιτών. Παράλληλα παρουσιάζονται και θλιβερά επεισόδια που έλαβαν χώρα στην πόλη όπως ο εμπρησμός στον εβραϊκό συνοικισμό του Κάμπελ. Το δεύτερο μέρος του επεισοδίου αναφέρεται στις προσφυγικές εγκαταστάσεις στη Χαλκιδική, όπου εγκαθίστανται πρόσφυγες κυρίως σε μοναστηριακά μετόχια των Μονών του Αγίου Όρους και δημιουργούν τις νέες πόλεις και χωριά της Χαλκιδικής. Το επεισόδιο συνεχίζει με την οδυνηρή ιστορία της Κατοχής, της εξολόθρευσης των Εβραίων της Θεσσαλονίκης και τελικά του Εμφυλίου Πολέμου. Οι προσωπικές μαρτυρίες των απογόνων των προσφύγων που βρίσκονται διάσπαρτες στο επεισόδιο διανθίζουν την ιστορική αφήγηση. Το επεισόδιο καταλήγει με μια κριτική ματιά στην προσφυγική κληρονομιά στο σήμερα.


9ο Επεισόδιο:

Το επεισόδιο αναφέρεται στην προσφυγική εγκατάσταση στις πόλεις της Κοζάνης και της Κατερίνης. Αρχικά παρουσιάζονται μαρτυρίες των απογόνων των προσφύγων από τις οδυνηρές στιγμές της εγκατάλειψης των πατρογονικών εστιών και τις δυσκολίες που συνάντησαν οι πρόγονοι τους. Η αφήγηση ξεκινά με την εγκατάσταση στην Κοζάνη και τις δυσκολίες που συνάντησαν εκεί οι πρόσφυγες από το γηγενή πληθυσμό. Πράγματι στα χωριά της Κοζάνης αλλά και στην Εορδαία εγκαταστάθηκε ένας πολύ μεγάλος αριθμός προσφύγων από τον Πόντο και την Μικρά Ασία. Οι πρόσφυγες με την εγκατάσταση τους θα διαμορφώσουν με την εργατικότητα τους και τον μόχθο τους τη λασπωμένη γη και θα δημιουργήσουν  προϋποθέσεις για την οικονομική και κοινωνική εξέλιξη της περιοχής. Και εδώ οι σχέσεις με τους ντόπιους θα περάσουν από δύσκολες περιόδους μη αποδοχής και ανοικτής έχθρας. Σταδιακά όμως οι ντόπιοι θα αποδεχτούν τους πρόσφυγες και θα εκτιμήσουν την εργατικότητα τους, ενώ η πλήρης αποδοχή θα επέλθει με την Κατοχή και τον ελληνοϊταλικό πόλεμο. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αγροτικής εγκατάστασης είναι η Ξηρολίμνη, όπου ο απόγονος προσφύγων Χριστόφορος Χριστοφορίδης μας μιλά για τις δυσκολίες που συνάντησαν, τον αγώνα που έδωσαν για την επιβίωση αλλά και τη δική του προσπάθεια να σπουδάσει, όπου έπρεπε να φύγει μόνος από το χωριό και να εγκατασταθεί στην πόλη της Κοζάνης. Μια άλλη σημαντική μερίδα των προσφύγων υπήρξαν τα ορφανά προσφυγόπουλα. Στο επεισόδιο παρουσιάζεται η μαρτυρία του πολιτικού Μιχάλη Παπακωνσταντίνου σχετικά με τα ορφανά που φιλοξενούνταν στο Ορφανοτροφείο της Κοζάνης. Αντίστοιχα αναφέρεται η εγκατάσταση των προσφύγων στην Πτολεμαΐδα και ιδιαίτερη μνεία γίνεται στα έργα κοινής ωφέλειας που πραγματοποίησε η Επιτροπή Αποκατάστασης Προσφύγων με ξεχωριστό εκείνο του υδραγωγείου της πόλης. Σημαντική παράμετρος αποτελεί η εξιστόρηση της οικονομικής δραστηριότητας των προσφύγων με κορυφαία την εκμετάλλευση των λιγνιτοφόρων κοιτασμάτων της Πτολεμαΐδας από την εταιρία που σύστησαν οι πρόσφυγες Γ. Παυλίδης και Κ. Αδαμόπουλος. Στο δεύτερο μέρος του επεισοδίου παρουσιάζεται η προσφυγική εγκατάσταση στη Φλώρινα και περιγράφεται τόσο η αστική όσο και η αγροτική αποκατάσταση των προσφύγων, σε αμιγώς προσφυγικούς αλλά και σε μεικτούς προσφυγικούς οικισμούς. Περιγράφονται οι μέθοδοι και οι πρακτικές της πολιτείας αλλά και των προσφυγικών συλλόγων, για να ξεπεραστούν τα διάφορα προβλήματα που δημιουργήθηκαν με την εγκατάσταση των προσφύγων. Επιπλέον αναφορά γίνεται και στην επαγγελματική δραστηριότητα των προσφύγων τόσο στην αγροτική, όσο και στην αστική εγκατάσταση. Μεταξύ των κειμηλίων που έφεραν οι πρόσφυγες που εγκαταστάθηκαν στην περιοχή από το Καρς ήταν και η Παναγία της Λάλογλης, την εικόνα της οποίας έφεραν με τον ερχομό τους στην Ελλάδα. Το επεισόδιο κλείνει με την αναφορά της προσφυγικής εγκατάστασης στην Καστοριά και στο Άργος Ορεστικό και στα ζητήματα που δημιουργήθηκαν σχετικά με τη διανομή των κλήρων και της στέγασης, ενώ γίνεται αναφορά και στις επαγγελματικές τους δραστηριότητες.

10ο Επεισόδιο:
Η ευρύτερη περιοχή της Ημαθίας υπήρξε τόπος υποδοχής και εγκατάστασης προσφύγων σε μεγάλη γεωγραφική έκταση τόσο εντός των μεγάλων πόλεων, όπως η Βέροια, η Νάουσα, όσο όμως κυρίως στα χωριά. Στο επεισόδιο γίνεται εκτενής αναφορά στα πολιτικοοικονομικά, πολιτιστικά, πληθυσμιακά χαρακτηριστικά της περιοχής, στην προσφυγική ανθρωπογεωγραφία, καθώς και στις συνθήκες εγκατάστασης και διαβίωσης τα πρώτα χρόνια. Ειδικότερη αναφορά γίνεται στην περίπτωση της προσφυγικής εγκατάστασης στο Ροδοχώρι Ημαθίας. Επιπλέον, ενδεικτικό στην περιοχή είναι η δημιουργία από τους πρόσφυγες σημαντικών μνημονικών τόπων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η επανίδρυση στην Καστανιά της Βέροιας του ιστορικού μοναστηριού της Παναγίας Σουμελά και αντίστοιχα στο Ροδοχώρι της Νάουσας τους Αγίου Γεωργίου Περιστερεώτα. Σημαντική είναι και η συλλογή σπάνιων βιβλίων που αποθησαυρίζεται στη Συλλογή της Ευξείνου Λέσχη Ποντίων Νάουσας. Η σκληρή εργασία των προσφύγων μετάλλαξε όλη αυτή την περιοχή δημιουργώντας μια τεράστια καλλιεργήσιμη έκταση στην οποία παράγονται ετησίως χιλιάδες τόνοι αγροτικών προϊόντων. Παράλληλα θα αναδειχθεί ο κειμηλιακός πλούτος των προσφύγων καθώς και η κουζίνα των προσφύγων με τα ιδιαίτερα της χαρακτηριστικά. Στη συνέχεια περιγράφεται η προσφυγική εγκατάσταση στην Πέλλα, στην Αριδαία, στην Έδεσσα και στα Γιαννιτσά. Σημαντικό είναι να σημειωθεί ότι η προσφυγική εγκατάσταση διευκολύνθηκε από την αποξήρανση της λίμνης των Γιαννιτσών, η οποία αποξηράνθηκε μεταξύ των ετών 1927-1937. Στο δεύτερο μέρος του επεισοδίου παρουσιάζεται η άφιξη και εγκατάσταση των προσφύγων στην ευρύτερη περιοχή της Πιερίας και ειδικά στην πόλη της Κατερίνης. Μια ιδιαιτερότητα της προσφυγικής εγκατάστασης στην Κατερίνη αποτελεί η εγκατάσταση των Ευαγγελικών από την Μικρά Ασία αλλά κυρίως τον Πόντο στο νεοϊδρυόμενο προσφυγικό συνοικισμό των Ευαγγελικών. Η μικροϊστορία της προσωπικής διαδρομής του ορφανού πρόσφυγα Εφραίμ Αρζόγλου που εγκαταστάθηκε στην Κατερίνη είναι η αφορμή για να παρακολουθήσουμε την πορεία και τις δυσκολίες που είχαν να αντιμετωπίσουν οι πρόσφυγες με την άφιξη τους στην Ελλάδα αλλά και την προσωπική τους αναμέτρηση με το διαγενεακό τραύμα της Γενοκτονίας και της προσφυγιάς. Οι πρόσφυγες θα ενισχύσουν την οικονομική ζωή της πόλης εισάγοντας επαγγέλματα που ασκούσαν στις πατρίδες τους ενώ θα δημιουργήσουν και ένα μεγάλο αριθμό γεωργικών συνεταιρισμών. Τα φθηνά εργατικά χέρια των προσφύγων βοήθησαν από τη μια στην αύξηση της παραγωγής αλλά από την άλλη μεριά υπονόμευσαν τις εργασιακές σχέσεις με το ντόπιο στοιχείο και πυροδότησε τον ανταγωνισμό και την έχθρα μεταξύ τους.


11ο Επεισόδιο:  

Στο παρόν επεισόδιο εξετάζεται η προσφυγική εγκατάσταση και ο αντίκτυπος της εγκατάστασης αυτής στην πόλη σε κοινωνικό, πολιτιστικό, πολιτικό και οικονομικό επίπεδο. Παρουσιάζονται οι δυσκολίες της επιβίωσης και οι απάνθρωπες συνθήκες διαβίωσης. Η ιστορική διήγηση διανθίζεται με προσωπικές μαρτυρίες προσφύγων της πρώτης γενιάς που διασώζονται καταγεγραμμένες αλλά και απογόνων των προσφύγων. Η εγκατάσταση των προσφύγων στον άγονο οικισμό του Ξηροκάμπου δημιούργησε σιγά-σιγά τη νέα ταυτότητα της πόλης. Ορόσημο αυτής της νέα πραγματικότητας υπήρξε η οικοδόμηση της εκκλησίας της Ευαγγελίστριας στη σημερινή Νέα Ιωνία, γύρω από την οποία συντονίστηκε όλη η προσφυγική ζωή. Σημαντική ήταν και η δραστηριότητα του Ασύλου του Παιδιού που περισυνέλλεξε τα ορφανά της Μικρασιατικής Καταστροφής. Περιγράφεται η αντιμετώπιση των προσφύγων από τους ντόπιους, που συμπεριελάμβανε τον ανταγωνισμό στο αθλητικό πεδίο με τη διαρκή διαμάχη των δυο ομάδων της προσφυγική Νίκης Βόλου και εκείνη των ντόπιων του Ολυμπιακού Βόλου, αλλά και οξύτατες αντιπαραθέσεις με αποκορύφωμα την πυρπόληση προσφυγικών καταστημάτων και οικιών το Φεβρουάριο του 1936. Ακόμη περιγράφεται η επαγγελματική δραστηριότητα των προσφύγων που πέρα από τις συνήθεις και λόγω της σχέσης με τη θάλασσα εστιάζονταν σε διάφορες δουλειές που σχετίζονταν με το λιμάνι, όπως λιμενεργάτες, ναυτικοί, ιχθυοπώλες και αλιείς. Η εμπειρία που διέθεταν σε συνδυασμό με τη χρήση νέων μεθόδων οδήγησε στην εντατικοποίηση της αλιείας στο Βόλο. Παράλληλα αναφέρονται και ιστορίες επιχειρηματικής επιτυχίας οικογενειών προσφυγικής καταγωγής, όπως οι οικογένειες Ετμεκτζόγλου, Φιλοσόγλου και Αποστολάκη. Η προσωπική μαρτυρία του ομότιμου καθηγητή Αθανάσιου Καραθανάση, επιβεβαιώνει την ύπαρξη του αθεράπευτου τραύματος της Γενοκτονίας και της Μικρασιατικής Καταστροφής. Σημαντική αναφορά γίνεται και στα εκκλησιαστικά κειμήλια που έφεραν οι πρόσφυγες αλλά και στο ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της πόλης που αποτελούν τα τσιπουράδικα του Βόλου που ξεκίνησαν από τους πρόσφυγες.  


12ο Επεισόδιο:  

Το επεισόδιο ξεκινάει με την άφιξη των προσφύγων στην Αττική και την προσωρινή εγκατάσταση τους στα απολυμαντήρια της Μακρονήσου. Αυτή η οδυνηρή εμπειρία των προσφύγων αποτυπώνεται μέσα από τις μαρτυρίες και τις προσωπικές αφηγήσεις των πρωταγωνιστών. Στη συνέχεια παρακολουθούμε την εγκατάσταση των προσφύγων και τη δημιουργία των νέων προσφυγικών συνοικισμών, τις πρώτες επαγγελματικές τους ασχολίες αλλά και την αντιμετώπιση τους από τον ντόπιο πληθυσμό. Ακόμη παρακολουθούμε το ζήτημα της Ανταλλάξιμης Περιουσίας και τον τρόπο αξιοποίησης της. Όλες οι δυσκολίες της προσφυγικής εγκατάστασης και συνεπακόλουθη ανέχεια πολλές φορές ανάγκασε τους πρόσφυγες να μετακινηθούν σε άλλους τόπους, όχι μόνο εντός της ελληνικής επικράτειας, αλλά πολύ συχνά και σε χώρες του εξωτερικού προς αναζήτηση μιας καλύτερης τύχης. Αυτά τα βήματα των Ελλήνων μεταναστών στα πέρατα του κόσμου, όπου μάλιστα πολλές φορές από την απόλυτη φτώχεια και ανέχεια εκτοξεύτηκαν στην οικονομική κορυφή του κόσμου, θα ακολουθήσουμε δεύτερο μέρος του επεισοδίου. Ιδιαίτερη αναφορά θα γίνει στο «ποντιακό χωριό» στο Norwalk στην Αμερική αλλά και σε πετυχημένους μετανάστες όπως ήταν ο Ηλίας Καζά, ο Μάικλ Δουκάκης ή ακόμη και η ιστορία της ορφανής Σάνο-Θυμία Χάλο, τη μυθιστορηματική ζωή της οποίας κατέγραψε η κόρη της σε ένα πολύ πετυχημένο βιβλίο. Το επεισόδιο κλείνει με τη μνήμη, η οποία όλα αυτά τα χρόνια όχι μόνο δεν έσβησε αλλά φαίνεται πως με τα χρόνια ισχυροποιείται ακόμη περισσότερο. Βλέπουμε πως αυτή η μνήμη λειτουργεί δημιουργικά και εμπνέει καλλιτέχνες για να δημιουργήσουν αλλά και πως παρακινεί τους ανθρώπους σε προσκυνηματικά ταξίδια στους τόπους των προγόνων ή ποιες ενέργειες κάνουν θεσμικοί φορείς για να κρατήσουν άσβεστη τη μνήμη αυτή. Οι απόγονοι των προσφύγων χωρίς να έχουν ζήσει οι ίδιοι την προσφυγιά αισθάνονται και οι ίδιοι μέρος αυτής της κουλτούρας. Τελικά η ιστορία των προσφύγων διαμόρφωσε καθοριστικά το νέο ελληνικό κράτος και αποτέλεσε μέρος της εθνικής μνήμης.

 

Κατηγορία: 

Σχόλια - Facebook Comments