Μαργαρίτα Κυανίδου: Η αρχιτέκτονας και το έργο ενός γραφείου που διαφέρει

H ιδρύτρια του γραφείου ONUS μιλά στο Newmoney.gr για τη βιωσιμότητα πέρα από τις τάσεις, τις σχεδιαστικές επιλογές με σεβασμό στο φυσικό περιβάλλον.

H ιδρύτρια του γραφείου ONUS μιλά στο Newmoney.gr για τη βιωσιμότητα πέρα από τις τάσεις, τις σχεδιαστικές επιλογές με σεβασμό στο φυσικό περιβάλλον.

Αρχιτεκτονικές δομές πλήρως ενσωματωμένες στο τοπίο, υλικά φιλικά προς το περιβάλλον, όγκοι που αποσυναρμολογούνται και επαναχρησιμοποιούνται… Πίσω από ορισμένες από τις πιο εντυπωσιακές κατασκευές στην Ελλάδα βρίσκεται μια δυναμική αρχιτέκτονας, η οποία θέτει στο επίκεντρο τον άνθρωπο και τις ανάγκες του. Με πολλές διεθνείς διακρίσεις στο ενεργητικό της, η κυρία Μαργαρίτα Κυανίδου, ιδρύτρια του αρχιτεκτονικού γραφείου ONUS, μιλά στο Newmoney.gr για την ευθύνη της αρχιτεκτονικής απέναντι στον άνθρωπο και το περιβάλλον, τις σχεδιαστικές επιλογές που απαιτούν ισορροπία ανάμεσα στον ιδιοκτήτη και το τοπίο, την παρεξηγημένη έννοια της βιωσιμότητας, τους αναπόφευκτους συμβιβασμούς και τη θέση της γυναίκας σε έναν παραδοσιακά ανδροκρατούμενο χώρο, όπως αυτός της κατασκευής.

–Ποια είναι η ευθύνη της αρχιτεκτονικής απέναντι στην πόλη και στους ανθρώπους που ζουν σε αυτή; Οφείλουμε να αναλογιστούμε πως κάθε κτίριο επηρεάζει τη ζωή ανθρώπων που δεν θα περάσουν ποτέ την πόρτα του. Διαμορφώνει τον δρόμο, τη σκιά, τη θέα από το απέναντι παράθυρο, τον τρόπο που ζούμε και συναντιόμαστε στην πόλη. Ακόμη και μια ιδιωτική κατοικία γίνεται μέρος της καθημερινότητας μιας ολόκληρης γειτονιάς. Γι’ αυτό η ευθύνη της αρχιτεκτονικής ξεπερνά τα όρια κάθε ιδιοκτησίας: οι αποφάσεις μας γίνονται ο χώρος μέσα στον οποίο ζουν και οι άλλοι. Ακούγοντας προσεκτικά τους ανθρώπους μεταφράζουμε τις ανάγκες τους σε χώρους που βελτιώνουν την καθημερινότητά τους. Παράλληλα, αναλαμβάνουμε την ευθύνη για τους πόρους που δεσμεύει κάθε επιλογή μας, από την κατασκευή μέχρι τους επόμενους κύκλους ζωής του κτιρίου. Πιστεύω πως η αξία της αρχιτεκτονικής αποκαλύπτεται πληρέστερα σε βάθος χρόνου, μέσα από τη ζωή που φιλοξενεί και τις δυνατότητες που αφήνει ανοιχτές για το μέλλον.

–Η Αθήνα έχει μια πολύ ιδιαίτερη συνθήκη: αρχαία, νεοκλασικά, την πολυκατοικία της αντιπαροχής και τώρα μια νέα γενιά σχεδόν πανομοιότυπων κτιρίων. Τι κάνουμε με την πόλη που ήδη έχουμε; Πώς μπορούμε να επέμβουμε σε αυτή χωρίς να διαγράψουμε την ιστορία της, αλλά και χωρίς να επαναλάβουμε λάθη του παρελθόντος; Θαρρώ πως η Αθήνα χρειάζεται πρώτα μια προσεκτική ανάγνωση όσων ήδη διαθέτει. Η ιστορία της υπάρχει στα μνημεία της, αλλά και στις πολυκατοικίες, στα μικρά καταστήματα, στους ακάλυπτους και στις σχέσεις που έχουν αναπτυχθεί σε κάθε γειτονιά. Η πολυκατοικία της αντιπαροχής στέγασε μεγάλο μέρος της κοινωνίας και επέτρεψε τη συνύπαρξη πολλών χρήσεων. Ταυτόχρονα, ο τρόπος με τον οποίο αναπτύχθηκε η πόλη άφησε σοβαρά ελλείμματα σε δημόσιο χώρο, πράσινο και συνθήκες κατοίκησης. Θα έδινα προτεραιότητα στην αξιοποίηση και την αναβάθμιση των υφιστάμενων κτιρίων, με έλεγχο της κατάστασης και των δυνατοτήτων τους. Μια ουσιαστική ανακαίνιση μπορεί να επανεξετάσει την κάτοψη, τον φωτισμό, τη θερμική προστασία και τη σχέση με τους κοινόχρηστους χώρους. Αντίστοιχα, οι παρεμβάσεις στον δρόμο και στους ακάλυπτους μπορούν να βελτιώσουν ολόκληρη τη γειτονιά. Κάθε νέα κατασκευή οφείλει να ανταποκρίνεται στον τόπο και στον χαρακτήρα της περιοχής, αποφεύγοντας την άκριτη αναπαραγωγή μιας αναγνωρίσιμης εικόνας. Η σύγχρονη αρχιτεκτονική έχει χώρο να εκφραστεί μέσα από συγκεκριμένες απαντήσεις στις ιδιαιτερότητες κάθε οικοπέδου. Χρειάζεται όμως να εξετάζουμε και τι προσφέρει μια νέα προσθήκη στη γειτονιά: πώς μπορεί να συμβάλει στην αντιμετώπιση υφιστάμενων προβλημάτων και πώς η αναβάθμιση επιτρέπει στους ανθρώπους που της δίνουν ζωή να συνεχίσουν να κατοικούν εκεί. Πρόκειται για απλές και σύνθετες σχεδιαστικές επιλογές, που καλούνται κάθε φορά να ισορροπήσουν ανάμεσα σε δύο «εντολοδότες»: τον ιδιοκτήτη που μας εμπιστεύεται το έργο του και την κοινωνία, μαζί με το περιβάλλον στο οποίο επεμβαίνουμε. Αυτή η ευθύνη συνδέει τις ανάγκες του σήμερα με τις δυνατότητες που διατηρούμε για το μέλλον.

–Το γραφείο που έχετε ιδρύσει, το ONUS Architecture Studio, ξεχωρίζει για τον τρόπο με τον οποίο συνδυάζει τον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό, τη βιοκλιματική προσέγγιση και την περιβαλλοντική ευθύνη. Επιπλέον, διακρίνεται για το Design for Disassembly. Μιλήστε μας για το έργο σας. Το ONUS γεννήθηκε από την ανάγκη μας να δημιουργήσουμε μια αρχιτεκτονική με ουσιαστική προσφορά και ευθύνη απέναντι στον άνθρωπο, την κοινωνία και το περιβάλλον. Η λατινική λέξη onus παραπέμπει στο βάρος της ευθύνης και μας θυμίζει ότι η αρχιτεκτονική μας οφείλει να απαντά σε πραγματικές ανάγκες. Σε μια εποχή που η εικόνα ενός κτιρίου συχνά κυριαρχεί, μας ενδιαφέρει τι προσφέρει ο χώρος στη ζωή των ανθρώπων και στον τόπο όπου εντάσσεται. Η μορφή, τα υλικά και η ατμόσφαιρα διαμορφώνονται μέσα από αυτή την αναζήτηση, με τον βιώσιμο σχεδιασμό στον πυρήνα της μελέτης. Στη μελέτη του Horizon House στη Σύρο, για παράδειγμα, δουλεύουμε με την ένταξη στο ανάγλυφο, τη σκίαση και τη διαχείριση του νερού. Στο aTREEum House στην Κηφισιά, η πρόταση οργανώνεται γύρω από ένα υφιστάμενο δέντρο, με ξύλινο φέροντα οργανισμό και ένα αίθριο που φέρνει τη φύση στην καθημερινότητα της κατοικίας. Στο Trine Nests στην Ευρυτανία διερευνούμε τη φιλοξενία μέσα από μικρές ξύλινες μονάδες και μια κατασκευαστική λογική αποσυναρμολόγησης. Το Design for Disassembly σημαίνει ότι σχεδιάζουμε εξαρχής πώς θα μπορεί μια κατασκευή να αποσυναρμολογηθεί και τα επιμέρους στοιχεία της να επισκευαστούν, να αντικατασταθούν ή να επαναχρησιμοποιηθούν. Σκεφτόμαστε, για παράδειγμα, πώς θα αντικατασταθεί ένα στοιχείο χωρίς να καταστραφούν όσα βρίσκονται γύρω του. Αυτή η προσέγγιση μπορεί να περιορίσει τα απόβλητα και να διατηρήσει την αξία των υλικών σε επόμενους κύκλους χρήσης. Τα απόβλητα κατασκευών και κατεδαφίσεων αποτελούν πάνω από το ένα τρίτο των συνολικών αποβλήτων στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Παράλληλα, όταν συνδυάζεται με σχεδιασμό για προσαρμοστικότητα, διευκολύνει αλλαγές στη διαρρύθμιση, στη χρήση ή και μελλοντικές επεκτάσεις, εφόσον έχουν προβλεφθεί. Αυτό έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τις ξενοδοχειακές μονάδες, όπου οι ανάγκες εξελίσσονται και οι ανακαινίσεις αποτελούν μέρος της ζωής του κτιρίου. Η ενασχόλησή μου με την κυκλική κατασκευή στο TU Delft διαμόρφωσε αυτή τη ματιά. Για τον άνθρωπο που μας αναθέτει ένα έργο, μεταφράζεται σε μια μελέτη που συνδέει την ποιότητα του χώρου σήμερα με τη λειτουργία, τη συντήρηση και τις δυνατότητές του να ανταποκριθεί στις ανάγκες του αύριο.

–Όταν μιλάμε για βιωσιμότητα, αναφερόμαστε σε τρεις αλληλένδετες διαστάσεις: την περιβαλλοντική, την κοινωνική και την οικονομική. Πόσο εφικτή είναι η ισορροπία μεταξύ τους στην πράξη; Υπό τις σημερινές συνθήκες στην Ελλάδα μπορούμε να μιλάμε για ένα πραγματικά βιώσιμο κτίριο; Η ισορροπία χρειάζεται να εξετάζεται σε κάθε απόφαση. Μια επιλογή υλικού επηρεάζει το περιβάλλον, τον προϋπολογισμό, τη συντήρηση και συχνά την τοπική παραγωγή. Αντίστοιχα, η ενεργειακή αναβάθμιση αποκτά κοινωνικό νόημα όταν βοηθά τους ανθρώπους να έχουν επαρκή άνεση με δαπάνες που μπορούν να υποστηρίξουν. Στην Ελλάδα μπορούμε να σχεδιάσουμε κτίρια με ουσιαστικά καλύτερη συνολική επίδοση. Χρειάζεται όμως να ορίζουμε τι αξιολογούμε: την ενέργεια λειτουργίας, τα υλικά και την κατασκευή, το νερό, την προσβασιμότητα, το κόστος στον χρόνο. Οι περιορισμοί του προϋπολογισμού, της αγοράς και του θεσμικού πλαισίου απαιτούν έγκαιρη συνεργασία των ειδικοτήτων και σαφείς προτεραιότητες. Τα δημόσια κτίρια μπορούν να αποτελέσουν ουσιαστικά παραδείγματα αυτής της ισορροπίας. Η ποιότητα των χώρων τους, η κατανάλωση ενέργειας και οι ανάγκες συντήρησής τους επηρεάζουν άμεσα την κοινότητα και τις δημόσιες δαπάνες. Στο πλαίσιο του NEW EPOCH επανασχεδιάζουμε τρεις σχολικές μονάδες στην Κηφισιά. Στόχος μας είναι σχολεία ανοιχτά προς την κοινότητα, που προσφέρουν καλύτερες συνθήκες μάθησης, καταναλώνουν λιγότερη ενέργεια και αναβαθμίζονται με φυσικά υλικά και αρχές σχεδιασμού για αποσυναρμολόγηση. Η συμμετοχή της σχολικής κοινότητας βοηθά αυτές τις επιλογές να ανταποκρίνονται στις ανάγκες των ανθρώπων που θα χρησιμοποιούν και θα φροντίζουν τους χώρους. Ένα σχολείο μπορεί να μετατρέψει τη βιωσιμότητα σε καθημερινή εμπειρία για τα παιδιά και τους εκπαιδευτικούς. Να γίνει καταλύτης βιωσιμότητας. Ελπίζουμε αυτό το έργο να αποτελέσει μια αρχή και η γνώση που θα προκύψει από τον σχεδιασμό, την υλοποίηση και τη λειτουργία του να αξιοποιηθεί και σε άλλα δημόσια κτίρια. Να δημιουργήσει ένα παράδειγμα που θα μπορεί να εξελιχθεί και να βρει συνέχεια.

–Η λέξη «βιωσιμότητα» συχνά παραμένει ασαφής για το ευρύ κοινό ή συνδέεται με υψηλότερα κόστη. Πώς μπορεί να αλλάξει αυτή η αντίληψη; Μπορεί να «εκπαιδευθεί» ο Έλληνας; Η βιωσιμότητα στην αρχιτεκτονική είναι μια παρεξηγημένη έννοια που συχνά ακούγεται περίπλοκη και ακριβή. Και πίσω από αυτή την αντίληψη υπάρχει μια μικρή αλήθεια: όταν οι αρχές της προστίθενται εκ των υστέρων σε ένα έργο, ως μια επιπλέον απαίτηση ή ως μέρος της εικόνας του, μπορεί πράγματι να οδηγήσουν σε σημαντικό πρόσθετο κόστος. Η βιωσιμότητα, όμως, δεν έχει μία συνταγή. Διαφέρει από κτίριο σε κτίριο, ανάλογα με τον τόπο, τη χρήση, τις ανάγκες των ανθρώπων και τους διαθέσιμους πόρους. Για να γίνει κατανοητή, χρειάζεται να εξηγούμε τι προσφέρει κάθε επιλογή στην πράξη: πώς επηρεάζει την άνεση, την καθημερινή χρήση, τα έξοδα λειτουργίας και τη διάρκεια ζωής του κτιρίου. Με σαφείς προϋποθέσεις, κατανοητό τρόπο εφαρμογής και τεκμηρίωση της αναμενόμενης απόδοσης. Θεωρώ ότι το βασικότερο ζήτημα εδώ είναι η εμπιστοσύνη. Όταν ένα κτίριο διαφημίζεται ως βιώσιμο χωρίς να εξηγείται τι ακριβώς το καθιστά βιώσιμο, ή όταν η υψηλότερη τιμή του δεν συνοδεύεται από αντίστοιχη τεκμηρίωση, η καχυποψία είναι εύλογη. Πιστεύω ότι ο κόσμος μπορεί να κατανοήσει πολύ καλά αυτή την προσέγγιση, αρκεί να μιλήσουμε συγκεκριμένα και να του δώσουμε τη δυνατότητα να κρίνει. Η ενημέρωση είναι και δική μας ευθύνη ως αρχιτεκτόνων.

–Τη στιγμή που η στεγαστική κρίση πιέζει τα αστικά κέντρα, υπάρχει ο κίνδυνος η βιώσιμη αρχιτεκτονική να θεωρηθεί πολυτέλεια; Μήπως η «πράσινη» κατασκευή μπορεί να συνδεθεί με μια ελιτίστικη επιλογή που απευθύνεται μόνο σε όσους διαθέτουν υψηλό προϋπολογισμό; Ο κίνδυνος υπάρχει, ιδιαίτερα όταν συνδέουμε τη βιωσιμότητα αποκλειστικά με ακριβές κατασκευές και προηγμένο εξοπλισμό. Πιστεύω όμως ότι χρειάζεται πρώτα να μιλήσουμε για τη νοοτροπία του σχεδιασμού. Και πρώτα απ’ όλα για τη νοοτροπία του ίδιου του αρχιτέκτονα. Οι αναλογίες διαφανών και αδιαφανών επιφανειών, η θέση των ανοιγμάτων, η μελέτη του ηλιασμού και της σκίασης είναι αποφάσεις που παίρνουμε ούτως ή άλλως όταν σχεδιάζουμε. Πολλές μπορούν να βελτιώσουν ουσιαστικά τη συμπεριφορά ενός κτιρίου χωρίς πρόσθετο κατασκευαστικό κόστος, εφόσον μελετηθούν από την αρχή. Αντίστοιχα, η επιλογή των υλικών και η οργάνωση του πρασίνου χρειάζεται να εξετάζονται μέσα στον διαθέσιμο προϋπολογισμό. Η βιωσιμότητα ξεκινά από το πώς αξιοποιούμε όσα έχουμε. Σχεδιάζουμε με τον άνθρωπο στο επίκεντρο: πώς θα ζει, πώς θα χρησιμοποιεί τον χώρο, τι συνθήκες άνεσης χρειάζεται και τι μπορεί να υποστηρίξει οικονομικά. Η μορφή και η ογκοπλασία εξελίσσονται μέσα από αυτή τη σύνθεση και δίνουν στις ανάγκες αυτές χωρική έκφραση. Στο ειδικότερο κομμάτι της ενεργειακής αναβάθμισης έχουμε συγκεκριμένες μεθόδους υπολογισμού της απόδοσης. Παρεμβάσεις στη μόνωση, στα κουφώματα ή στα συστήματα συνήθως απαιτούν μια αρχική επένδυση που μπορεί να αποσβεστεί μέσω της εξοικονόμησης ενέργειας. Με σωστή μελέτη, ορισμένες παρεμβάσεις μπορούν να αποδώσουν σχετικά γρήγορα· ο χρόνος απόσβεσης χρειάζεται να τεκμηριώνεται για κάθε κτίριο. Εκεί οι επιδοτήσεις και τα χρηματοδοτικά εργαλεία έχουν καθοριστικό ρόλο, ώστε το αρχικό κόστος να μπορεί να καλυφθεί και από νοικοκυριά με περιορισμένους πόρους. Η ανάγκη για ένα άνετο σπίτι με διαχειρίσιμους λογαριασμούς αφορά όλους. Η βιώσιμη αρχιτεκτονική οφείλει να υπηρετεί αυτή την ανάγκη από την πρώτη γραμμή του σχεδιασμού.

–Έχετε χρειαστεί ποτέ να συμβιβάσετε την αρχιτεκτονική σας πρόθεση με την πραγματικότητα της κατασκευής; Ναι φυσικά. Η αρχιτεκτονική μελέτη εξελίσσεται μέσα από τον διάλογο με την κατασκευή, τον προϋπολογισμό και τις δυνατότητες των συνεργείων. Χρειάζεται να αναγνωρίζεις ποια στοιχεία συγκροτούν τον πυρήνα μιας πρότασης και πού μπορείς να προσαρμοστείς, διατηρώντας την ποιότητά της. Είναι κομμάτι της δουλειάς μας. Για παράδειγμα, σε μία κατοικία υπό κατασκευή στις Κυκλάδες, ενώ από την αρχή επιδιώξαμε τον περιορισμό του οπλισμένου σκυροδέματος με χρήση δομικής ξυλείας, η οροφή τελικά διατηρήθηκε από σκυρόδεμα. Δουλέψαμε στη συνέχεια πάνω στη δυνατότητά της να φιλοξενήσει φύτευση και ένα σύστημα συλλογής και διαχείρισης βρόχινου νερού. Έτσι, ένα δεδομένο της κατασκευαστικής λύσης απέκτησε πρόσθετη λειτουργία για το κτίριο και το τοπίο σε μία προσπάθεια εξισορρόπησης. Το περιβαλλοντικό αποτύπωμα κάθε επιλογής εξακολουθεί, βέβαια, να χρειάζεται τη δική του αξιολόγηση. Για μένα, η ευθύνη του αρχιτέκτονα περιλαμβάνει ακριβώς αυτή τη διεργασία: να επανεξετάζει, να εξηγεί και να συντονίζει τις αποφάσεις μέχρι να μπορούν να υλοποιηθούν με συνέπεια. Θεωρώ πολύ σημαντικό να μαθαίνουμε μέσα από όσα δεν μπορούμε να αντιμετωπίσουμε και να προτείνουμε λύσεις εξισορρόπησης.

–Πώς είναι να δραστηριοποιείται μια γυναίκα σε έναν ανδροκρατούμενο χώρο; Ποιες προκλήσεις έχετε αντιμετωπίσει στη διαδρομή σας και πώς πιστεύετε ότι μπορεί να διαμορφωθεί ένα πιο ισότιμο περιβάλλον για τις επόμενες γενιές αρχιτεκτόνων; Όταν ξεκίνησα το δικό μου γραφείο, πίστευα ρομαντικά ότι η σκληρή δουλειά και η ικανότητα δύσκολα αμφισβητούνται. Δεν θα ξεχάσω ποτέ την πρώτη φορά που ήρθα αντιμέτωπη με αυτή τη συνθήκη. Προσπαθώντας να δικτυωθώ, είπα σε έναν άνθρωπο που θεωρούνταν τότε ισχυρός στον κλάδο ότι ξεκινούσα το δικό μου γραφείο. Η απάντησή του ήταν: «Κοίτα, δεν είσαι μια χαζή με ωραία μάτια, εντάξει, έχεις λόγο, αλλά λίγοι μπορούν να κρατήσουν επιχείρηση στον κλάδο. Να το ξανασκεφτείς. Τέλος πάντων, αν έχεις κάτι ενδιαφέρον, στείλε να δω». Μετανιώνω ακόμη που χαμογέλασα ευγενικά σαν να μην είχε ειπωθεί τίποτα. Δεν ήμουν προετοιμασμένη. Πάγωσα. Φυσικά δεν έστειλα ποτέ δείγμα της δουλειάς μου. Ευτυχώς πείσμωσα. Αντίστοιχες εμπειρίες συναντάμε ως γυναίκες στον κλάδο καθημερινά. Μια γυναίκα μπορεί να διατυπώσει την ίδια, ακόμη και πιο τεκμηριωμένη θέση σε μια συνάντηση και να ακουστεί λιγότερο. Να θεωρηθεί ότι η εργασία της πρέπει να αμείβεται χαμηλότερα ή να περιοριστεί αυθαίρετα ο ρόλος της στη διακόσμηση, επειδή η κατασκευή αντιμετωπίζεται ως «ανδρική υπόθεση». Να αντιμετωπιστεί η επιτυχία της με καχυποψία. Και μιλάμε για ένα επάγγελμα που έτσι κι αλλιώς σε ακολουθεί πολύ πέρα από το ωράριο. Είναι ένας τρόπος ζωής που απαιτεί μεγάλη αφοσίωση και προσωπικές θυσίες. Όταν, μέσα σε όλο αυτό, αισθάνεσαι ότι πρέπει να είσαι διπλά και τριπλά καλή για να σου δοθεί η ίδια εμπιστοσύνη, η προσπάθεια γίνεται ακόμη πιο απαιτητική. Ουσιαστικά οφείλεις να υπερασπίζεσαι, μαζί με τη δουλειά σου, και το αυτονόητο δικαίωμά σου να βρίσκεσαι εκεί. Πιστεύω, όμως, ότι το ζήτημα πηγαίνει βαθύτερα από την ανδροκρατούμενη φύση της κατασκευής. Είναι κοινωνικό φαινόμενο, που χρήζει διαρκούς ευαισθητοποίησης. Γι’ αυτό θεωρώ σημαντικό να αρχίσουμε να το συζητάμε ανοιχτά. Αυτή είναι η πραγματικότητα. Την αντιμετωπίζουμε κατάματα με στιβαρότητα, χωρίς πάγωμα, με θάρρος. Η οριοθέτηση μπορεί να είναι δύσκολη, αλλά ο σεβασμός κερδίζεται με κόπο, ειδικά σε δύσκολες συνθήκες. Ένα πιο ισότιμο περιβάλλον χρειάζεται να φαίνεται και στην πράξη: στις ίσες ευκαιρίες ανάληψης έργων, στις δίκαιες αμοιβές και στον τρόπο που αναγνωρίζεται η συμβολή κάθε ανθρώπου. Σε αντίστοιχες περιπτώσεις που μπορεί να με επηρεάσουν σκέφτομαι το «Δῶς μοι πᾶ στῶ καὶ τὰν γᾶν κινάσω». Δώσε μου μέρος να σταθώ και θα κινήσω τη γη. Με σταθερότητα και αξιοπρέπεια ο χρόνος φέρνει τη δικαίωση. Και όσο προχωράμε εμείς, έχουμε ευθύνη να κάνουμε αυτό το έδαφος πιο σταθερό για όσες ακολουθούν.